Duhan je nekada bio jedna od najvažnijih poljoprivrednih kultura u Bosni i Hercegovini, posebno u Hercegovini, gdje su generacije porodica živjele od njegovog uzgoja. Danas su nekadašnja polja duhana uglavnom nestala, fabrike su zatvorene, a od industrije koja je zapošljavala hiljade radnika ostala su uglavnom sjećanja i historijski zapisi.
Historija uzgoja duhana u Hercegovini seže u 17. stoljeće, u vrijeme Osmanskog Carstva. Zahvaljujući specifičnoj klimi, kamenitom zemljištu i tradicionalnom načinu uzgoja, hercegovački duhan stekao je prepoznatljiv kvalitet i aromu. Za brojne porodice predstavljao je glavni izvor prihoda, a berba, nizanje listova na konac i njihovo sušenje bili su sastavni dio svakodnevnog života.
Prizori dugih nizova duhana koji su se sušili na hercegovačkim kućama i danas su dio kolektivnog sjećanja ovog kraja. U njegovoj proizvodnji učestvovale su čitave porodice, od najmlađih do najstarijih članova.
Od hercegovačkih polja do evropskih priznanja
Dolaskom Austro-Ugarske 1878. godine započinje intenzivniji razvoj organizovane proizvodnje i prerade duhana. Uspostavljen je državni monopol, otvorene su fabrike u Sarajevu i Mostaru, a kasnije i u Banjoj Luci 1888. te Travniku 1892. godine.
Hercegovački duhan krajem 19. stoljeća osvajao je priznanja na međunarodnim izložbama u Amsterdamu, Bruxellesu, Beču i Parizu, što svjedoči o njegovom tadašnjem ugledu na evropskom tržištu.
Koliko je ova poljoprivredna kultura bila važna, pokazuju i podaci o otkupu. U Hercegovini je 1880. godine otkupljeno približno 877.000 kilograma duhana, dok je samo dvadeset godina kasnije ta količina premašila 3,6 miliona kilograma.
Rekordna je bila 1976. godina, kada je otkupljeno čak 12,29 miliona kilograma duhana. Bio je to period u kojem je proizvodnja predstavljala važan dio poljoprivredne i industrijske ekonomije Bosne i Hercegovine.
Radnice duhanske fabrike pisale historiju radničkih prava
Duhanska industrija ostavila je trag i u historiji borbe za radnička prava. Jedan od najznačajnijih događaja zabilježen je 1906. godine u Sarajevu, kada su radnice Fabrike duhana pokrenule proteste zbog niskih plata i teških uslova rada.
Nakon hapšenja četiri radnice, njihove kolegice zahtijevale su njihovo oslobađanje. Prema historijskim zapisima, jedna od radnica poručila je vlastima da oslobode uhapšene ili zatvore svih 800 zaposlenih žena.
Protesti su se potom proširili i na druge gradove, postavši važan događaj u razvoju organizovanog radničkog pokreta u Bosni i Hercegovini.
Od velikih fabrika do gotovo potpunog nestanka proizvodnje
Tokom jugoslavenskog perioda fabrike duhana u Sarajevu, Mostaru, Banjoj Luci i Travniku bile su značajni industrijski centri. Zapošljavale su hiljade ljudi, dok je organizovani otkup omogućavao egzistenciju brojnim poljoprivrednim domaćinstvima.
Ipak, uzgoj duhana nije uvijek donosio sigurnu zaradu. Niske otkupne cijene, porezi i stroga državna kontrola proizvodnje, posebno između dva svjetska rata, dovodili su do nezadovoljstva proizvođača. Krijumčarenje duhana postalo je raširena pojava u pojedinim dijelovima Hercegovine, gdje su mnogi poljoprivrednici na taj način pokušavali ostvariti veću zaradu.
Veliki preokret nastupio je krajem 20. stoljeća. Ratna razaranja, gubitak tržišta, promjene vlasničkih struktura i poslovni problemi postepeno su doveli do gašenja proizvodnje.
Nakon zatvaranja proizvodnih pogona u Mostaru i Banjoj Luci, 2022. godine prestala je raditi i Fabrika duhana Sarajevo, čime je simbolično završena jedna velika industrijska epoha.
Gašenje fabrika pogodilo je i poljoprivrednike. Nestankom organizovanog otkupa mnogi su odustali od uzgoja duhana i okrenuli se drugim kulturama ili zanimanjima. Tradicionalni hercegovački duhan danas se proizvodi tek u ograničenim količinama.
O značaju ove kulture za Hercegovinu svjedoči i Muzej duhana otvoren 2022. godine u Ljubuškom, koji čuva uspomenu na vrijeme kada je uzgoj duhana bio jedan od temelja lokalne ekonomije.
Priča o duhanu u Bosni i Hercegovini nije samo priča o nekadašnjoj industriji. To je i priča o životu hiljada porodica, razvoju gradova, radničkim borbama i jednom važnom dijelu privredne historije zemlje koji je gotovo nestao.